İnatçı Keraban’ın Karadeniz Turu

II. Mahmut’un 1808-1839 arasındaki padişahlık döneminde Osmanlı İmparatorluğu birçok batılılaşma hareketine sahne olmuştu. Bu ilerici hükümdara karşı yeniliklere ayak direyen kesimler ise gelenekçi bakış açılarıyla muhalefet yapmışlardı. Dönemin ünlü Fransız yazarı Jules Verne’in özgün adı Kéraban le Têtu olan romanı da bu ikilikten ilhamla kaleme alınmıştı. 

Öykünün Çıkış Noktası

Olaylar inatçılığıyla ünlü ve eski kafalı İstanbullu bir tütün tüccarı olan Keraban Ağa’nın başından geçiyordu. Yazar bu karakteri yaratarak imparatorluğun muhalif kesimini hicvetmiş ve dönemin güncel yaşantısı hakkında sayısız bilgiyi metne katmıştı. Romanın diğer bir özelliği de başta imparatorluğun başkenti İstanbul’dakiler olmak üzere Karadeniz kıyılarındaki tüm halkların denizle ilişkileri hakkında ipuçları barındırmasıydı.

Herşey Nasıl Başladı

Öykü şöyle başlar: Hollandalı tütün tüccarı Van Mitten ile uşağı Bruno bir Ramazan günü İstanbul’a gelir. Herkes oruçlu olduğu için kent terk edilmiş gibidir. Bir süre dolaştıktan sonra Keraban Ağa ile buluşup onun Üsküdar’daki konağına akşam yemeğine gitmek üzere yola çıkarlar. Tekneye binip Asya yakasına geçecekleri sırada Keraban o gün Boğaz’da çalışan teknelere yeni bir vergi konduğunu öğrenir. 

Oysa sabah aksi yöne giderken bu vergiyi ödememiştir. Buna çok sinirlenir ve ödememeye karar verir. Bunun için bir mil bile tutmayan denizi aşmak için alternatif bir güzergâh düşünür ve tüm Kuzey Karadeniz kıyılarını, Kırım ve Kafkasya’yı, ardından Kuzey Anadolu’yu dolaşarak, evine kara yoluyla ulaşma kararı alır. Van Mitten ile uşağı Bruno da ona katılır ve atlı arabayla yaklaşık beş bin kilometrelik bir yolculuğuna çıkarlar.

Keraban o zaman için bir yenilik olan demiryolunu kullanmayı da reddettiğinden bu yolculuğun ne kadar süreceği belirsizdir. Altlarındaki araba ise modern arabacılıktan anlayanları güldürecek kadar eskidir. Jules Verne’i bilim kurgu edebiyatının öncüsü olarak tanıyan okurlar için oldukça farklı bir tarzı olan bu romanı, daha çok macera türünün örneğidir. 

II. Mahmut Döneminin Hikayeye Etkisi

Olay örgüsü iki yabancının gözünden aktarılır ve Keraban karakteri bir hiciv aracı olarak kullanılmıştır. II. Mahmut yönetiminin getirdiği Avrupa giyim, barok mimari, batılı eğitim ve ordu düzeni gibi yeniliklerin hepsine tepki gösteren ana karakter, kuşkusuz abartılı işlenmiştir ama bu unsur yazarın önünde geniş bir yaratıcılık alanı açmaktadır. 

Bu sayede birçok yan karakter ve ikincil öykü kurguya dahil olur. Örneğin üçlü Odessa’ya doğru yola çıktıklarında Trabzonlu zengin bir tüccarın Keraban’ın oradaki yeğeni ve tek varisi olan Ahmet’in nişanlısına göz koyduğunu öğrenir. Tüccar kızı kaçırıp altı hafta sonra konacağı mirası ele geçirecektir. 

Keraban bunu öğrenince yeğeniyle müstakbel gelinini kurtarmak için olabildiğince hızlı yol alır. Çok daha hızlı olan trene binmeme inadından dolayı Tuna nehri kıyılarında çamura saplanırlar. Odesa’ya geldiklerinde çok geç olmuştur ve tüccar kızı kaçırmıştır. Bunun üzerine Ahmet de kafileye katılır ve yola birlikte devam ederler. Atları yürüyemeyecek kadar yorulduğunda da arabaya buldukları bir deveyi koşarlar.

Tehlikelerle dolu yolculuk sürerken Keraban’ın hiç sevmediği tren arabalarına çarpar. Kazakistan’dan geçerken de tutuklanıp sınır dışı edilirler. Yine de hiçbir engel Keraban’ı yolundan çeviremez. Bu inadı zaman zaman işlerine de yarar. 

Gürcistan kıyılarında ilerlerken bir geminin batmakta olduğunu fark edip yardıma koştuklarında, Ahmet’in kaçırılan nişanlısına rastlarlar ve kurtarıp yanlarına alırlar. Ekip giderek büyümektedir. Bir yanlış anlama sonucunda gelişenolaylar Van Mitten’in Trabzon’da bir kızla nişanlanmasını bile doğurur. 

Yolculuk bin bir sıkıntı ve zorlukla sürer. Zengin tüccar peşlerinden takip etmektedir ve bir an önce İstanbul’a varıp genç çifti evlendirmeleri gerekmektedir. Güç bela varış noktası olan Üsküdar’a geldiklerinde Ahmet’in nüfus kaydı Avrupa yakasında olduğundan nikahın ancak Boğaz’ı geçerek kılınabileceğini öğrenirler. 

Bunca zahmetli ve pahalı bir yolculuğun ardından Keraban vergiyi ödememek için yine karşıya geçmeyi reddeder. Tehlike yaklaşmaktadır. Keraban o sırada kıyıdan Kız Kulesi’ne, oradan da Galata rıhtımına gerilmiş bir ip üzerinde gösteri yapan bir cambazı fark eder. 

Vergiden çok daha fazlasını cambaza öder ve Ahmet ile nişanlısını el arabasıyla karşıya geçirir. Genç çift böylece kurtulur. Keraban ise saraya büyük bir servet ödeyerek Boğaz geçiş vergisi tahsil hakkını devletten alır ve roman son bulur. Jules Verne öyküyü heyecanla takip eden okurlara birçok güncel coğrafi bilgi de aktarmaktan geri kalmaz.

Örneğin eski bir Atina kolonisi olan Samsun’un denizden gelecek bir saldırıya karşı savunmasız olduğu uyarısını yapar, Erzurum’daki Ermeni, dağlık bölgelerdeki Kürt nüfus yoğunluğundan bahseder. Romanda yerel yeme-içme kültürü üzerine de birçok saptamaya yer verir ve özellikle batı kültüründen farklı konuları vurgular. 

Jules Verne’in kurguladığı olağanüstü yolculuk maceralarında nadiren kattığı teatral anlatımın bolca kullanıldığı bu eseri, görece az bilinse de kuşkusuz en mizahi olanıdır. Hikâyede zaman zaman yazarın özel yaşamındaki evlilik sorunları da ortaya çıkar.

1990’dan bu yana bu romanın rotasını takip eden çok sayıda radyo veya televizyon yapımıyla kültürel seyahat programları üretildi. Ömer Asan, Isaac Babel, Elias Canetti, Panaït Istrati, Constantin Paoustovski ve Yeşim Ustaoğlu gibi sanatçılar da Karadeniz

çevresindeki doğal ortamlar ve kültür mirasından esinlenen yapıtlar ortaya koydu. Keraban’ın inadının bu iç denizin kuzey yakasındaki Slav toplumları arasında güncel siyasette sürdüğü söylenebilir. 

Güney kıyılarında ise önce İskit, Kafkas ve Kimmer, ardından Yunan, Ceneviz ve Türk kültürlerinin eridiği pota, geçmişin zengin izlerini taşıyor ve tıpkı argonotlar gibi maceraperest denizciler tarafından keşfedilmeyi bekliyor.